السيد محسن الأمين ( مترجم : على حجتى كرمانى )
67
سيره معصومان ( فارسي )
برجسته و پيشوايان مذاهب اهل سنت و بزرگان علم از آن حضرت حديث نقل كرده و از بهرهوران مكتب آن حضرت محسوب مىشدهاند . از اين ميان مىتوان به افرادى مانند يحيى بن سعيد انصارى و ابن جريح و مالك بن انس و سفيان ثورى و ابن عيينه و ابو حنيفه و شعبه و ايوب سختيانى و جابر بن حيان كوفى و ابان بن تغلب و ابو عمرو بن علاء و عمر و بن دينار و بسيارى ديگر اشاره نمود . از غلامان آن حضرت نيز كسانى مانند ابو يزيد بسطامى و ابراهيم بن ادهم و مالك بن دينار ، از مكتب آن حضرت بهرهها بردند . علت انتشار علوم آن حضرت و كثرت كسانى كه از محضر وى كسب فيض كردند اين است كه وى اواخر حكومت بنى اميه و اوايل حكومت بنى عباس را درك كرده بود . آن حضرت حكومت بنى اميه را در زمانى كه به افول و ضعف گراييده بود درك كرد و توانست با كم شدن فشار و ترس از حكومت علوم پدران گرامىاش را انتشار دهد . همچنين زندگى آن حضرت در آغاز حكومت بنى عباس كه هنوز خاندان ابو طالب مورد حسد شديد واقع نشده بودند و بنى العباس خود را حكومتى برخاسته از نسل هاشم مىپنداشتند و امام صادق ( ع ) را از مفاخر خود حساب مىكردند ، باعث مىشد تا آن حضرت با آزادى بيشترى به تعليم شاگردان و نشر علوم همت گمارد . از آن حضرت در تفسير و در علم كلام ورد دهريون ، روايات بىشمارى نقل شده است و كتاب توحيد مفضل براى نمونهاى از اين باب كافى است . همچنين از پاسخهاى آن حضرت در خصوص سؤالات فقهى و غيره كتابهاى فراوان و ارزشمندى تدوين شده است . اصول مهم و اساسى علم اصول فقه از آن حضرت فرا گرفته شده و چهار صد تأليف از چهار صد نويسنده دربارهء پاسخهاى آن حضرت در زمينه سؤالات اصول فقه پديد آمده كه به نام الاصول الاربعمائه مشهور است . از كسانى كه در قرن دوم در علم تفسير و انساب معروف بودند ، محمد بن سائب كلبى ، اسماعيل بن عبد الرحمن سدى كبير و ابو حمزه ثمالى را مىتوان نام برد . در فقه و حديث در آن دوره ، بجز امام صادق ( ع ) ، ابو حنيفه امام مذهب حنفى و شاگردش ابو يوسف و مالك بن انس امام مذهب مالكى و محمد بن عبد الرحمن بن ابى ليلى و ابن جريح و عروة بن زبير و ابن سيرين كه از مفسران بنام بود ، و حسن بصرى و شعبى از شهرت و آوازهء بسيار برخوردار بودند . در تاريخ و مغازى محمد بن اسحاق بن يسار و در علوم عربى معاذ بن مسلم هراء كوفى واضع علم صرف و در ستارهشناسى خاندان نوبخت و در ميان كتّاب ، عبد الحميد ، يكى از نويسندگان بزرگ جهان و كاتب مروان حمار آخرين خليفه اموى ، از آوازهء بسيار بهرهمند بودند .